تنهادوست !

  بازاراراک
بازار اراک به عنوان آخرین اثر معماری ایرانی و اسلامی در مرکز شهر اراک قد برافراشته و همچنان از محل های تجاری پررونق شهر است.این بازار که به بازار سرپوشیده نیز معروف است کمتر از یک کیلومتر طول دارد و دارای طاق هایی بلند و دیوارهای مرتفع است. طول دیوارهای بازار اراک به حدود هفت متر می رسد و شامل انواع واحدهای تجاری متعدد است و با ورود به بازار می توان انواع مایحتاج از اجناس لوکس و زیورآلات گرفته تا سوغاتی های استان و لباس را تهیه کرد.

بازارها در گذشته نه تنها دارای امکانات تجاری بودند بلکه، مجموعه بوده اندذ و دارای امکاناتی چون، مسجد، بارانداز، کاروانسرا، آب انبار، سقاخانه، حمام و … بودند که بازار اراک نیز از این امر مستثنی نبوده با این حال بسیاری از امکانات جانبی بازار اراک در گذشته، ویران و تخریب شده است و اکنون مسجد، سقاخانه و بارانداز در بازار به چشم می خورد.

بازار اراک، مجموعه دیدنی است که در ۲۰۰ سال گذشته و در سال، ۱۲۲۸ هجری قمری در زمان پادشاهی، فتحعلی شاه قاجار در بافت مرکزی سلطان آباد عراق عجم (اراک)  توسط یوسف خان گرجی بنا شد.این بنای با ارزش تاریخی، تلفیقی از معماری مدرن و سنتی ایران لست که در چهار جهت شمال به جنوب و شرق به غرب احداث شده است. از شمال به جنوب ۷۵۰ متر و از شرق به غرب ۲۰۰ متر است این جهت ها در محلی به نام چهار سوق در هم تلاقی می شود.بازار اراک دارای گذرها و سراهای متعددی دارد که به با سقف های گنبدی شکل ساخته شده و در دادن نقش و نگار به داخل گنبدها چنان مهارت و زیبایی به کار گرفته شده که که چشم هر بیننده ای را به خود خیره می کند.

هوای بازار اراک در تابستان خنک و در زمستان گرم است و در ساخت آن از ملات گچ، آهک، خاک رس، تیرچه های چوبی و ورق ها و صفحات فلزی منجمد مسی و سربی و کاهگل استفاده شده است و با وجود تغییر در پایه های برخی از حجره ها تا به امروز استواری خود را حفظ کرده است.

گنبد چهارسوق بازار بلندترین بخش بازار است که در مرکز آن قرار دارد در مرکز این گنبد آبخوری و در اطراف آن حجره های مختلف صنایع دستی به چشم می خورد که می تواند سوغاتی برای مسافران باشد.

سراهای بازار به فاصله ۵۰ متری از هم ساخته شده است. سرای کاشانی، گلشن و نوزری از جمله سراهای زیبای این بازار است که همچنان ساختار اولیه خود را حفظ کرده است.

بازار اراک در سال ۱۳۵۵ به شماره ۱۲۸۵ به ثبت اثار ملی کشور رسیده و از آثار تاریخی و گردشگری استان مرکزی است و کمتر مسافری است که به اراک بیاید و ساعاتی متمادی را در بازار اراک سپری نکند و سوغات خود را تهیه نکند.

حمام چهار فصل

حمام چهارفصل اراك كه سنگ بناي آن در دوره قاجاريه توسط شخصي به نام حاج محمد ابراهيم خوانساري نهاده شد، ميراثي ارزشمند است كه نمونه يي از معماري سنتي ايراني را فراروی بیننده می نهد .وجه تسميه اين بناي تاريخي به «چهار فصل» به واسطه نقوشي از فصول چهارگانه سال است كه در چهارگوشه اين حمام توسط دستان با ذوق هنرمندان نقاش و كاشيكار حك شده است .

حسين زنده دل يكي از محققان فرهنگي استان مركزي گفت:ساختمان اين حمام قديمي كه هم اينك به گنجينه آثار باستاني تبديل شده است داراي دو قسمت مجزا براي استحمام مردان و زنان است و شكل طراحي بناي آن در نوع خود كم نظير است. كاشيهاي به كار رفته در سربينه حمام چهارفصل با رنگهاي متنوع و جذاب همراه با پيچكهاي زيباي ستونهاي آن در جای جای این حمام جلوه خاصی به آن داده است .

قسمت زنانه اين حمام نيز داراي سربينه واحد است و گرمخانه آن بخشهاي خصوصي وعمومی را شامل می شود .

ابوالفضل فراهاني مدير ميراث فرهنگي استان مركزي گفت: حمام چهار فصل اراك كه در سال۱۳۵۳ در فهرست آثار ملي ايران ثبت شد و به دليل طراحي خاص و ويژگيهاي معماري از معدود آثاري است كه در زمينه تحقيقات مردم شناسي و ابنيه فرهنگي از اهميت زيادي برخوردار است .اين گرمابه قديمي با مساحتي بالغ بر يك هزار و ۶۰۰متر مربع در مركز شهر اراك واقع شده و در ساخت آن از مصالحي نظير سنگ، آجر، كاشي و چوب بهره گرفته شده است.

كف واحدهاي معماري اين گرمابه نسبت به سطح خيابان سه متر پايين تر است و اين اختلاف سطح باعث مي شده بدون صرف هزينه آب از كهريز همجوار حمام به داخل خزينه هدايت شود . رختكن حمام چهارفصل اراك فضاي هشت ضلعي است كه به وسيله هشت ستون استوار است كه ستونها و ديواره هاي رختكن به شكلي زيبا با كاشيها و خشتهاي قالبي در رنگهاي زرد، آبي، سبز، سفيد، مشكي، خاكستري، قرمز و نارنجي تزيين شده است.

موضوعات و طرحهاي كاشيها شامل انواع گل و بوته، درختان انگور، سرو و صنوبر، مناظري از رودخانه ها و چشمه ها و شاخه هاي گل با پرندگان در ميان آنها، جدال شير و گاو و يا شير و اژدهاي چندسر و افراد نظامي به صورت ايستاده با شمشيرهاي كشيده است.وجود يك سربينه با يك گرمخانه ديگر براي استفاده اقليتهاي مذهبي از ديگرويژگيهاي اين حمام تاریخی است .

 معاون آموزش ميراث فرهنگي استان مركزي گفت: به دليل ارزشهاي تاريخي و معماري اين بنا، گرمابه چهارفصل اراك در سال۱۳۷۳ به گنجينه مردم شناسي و باستان شناسي استان مرکزی تبدیل شده است .

قاسم كاظمي يادآور شد: هم اينك با مرمت و بازسازي اين حمام بيش از يك هزار اثر تاريخي متعلق به دورانهاي پيشين شامل سكه، اشياي جنگي و ظروف قديمي در آن نگهداري مي شود.

مدرسه سپهداری

این مدرسه از بناهای اولیه شهر اراک می باشد که در دوران فتحعلی شاه قاجار همزمان با شهر سلطان آباد به وسیله یوسف خان سپهدار ساخته شده است. سبک بنا تا حدودی از سبک مدارس دوره صفویه اقتباس شده، اما کاشیکاری های آن ویژه دوره قاجاریه است. این بنا دارای مسجد، آب انبار و صحنی نسبتا وسیع با حوضی سنگی در وسط آن است.

خانه حسن پور

این خانه در مجموعه بافت قدیمی شهر اراک و در اولین گذر سمت چپ بعد از چهار سوق بازار و در راه مقابل گذر مدرسه و مسجد سپهداری قرار دارد.منزل از دو بخش جنوبی و شمالی تشکیل شده که بخش جنوبی آن در دوره قاجاریه و بخش شمالی آن متعلق به سال ۱۲۹۰ هجری شمسی می باشد. ساختمان در دو طبقه احداث شده و طبقه همکف به اتاق های زمستان نشین، آشپزخانه، انبارهای آذوقه و ورودی بنا اختصاص دارد و طبقه اول اتاق های شاه نشین و تابستان نشین را شامل می شود.

کف حیاط حدود ۵/۱ متر از کف خیابان پایین تر بوده و تمامی اتاق ها نور لازم را از حیاط می گیرند. مصالح به کار رفته آجر، ملات آهک و گچ بوده و تمامی نمای بیرونی ساختمان با آجر، کاشی و اشکال اسلیمی آجری تزئین شده است. این بنای مسکونی اخیراً توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خریداری، مرمت و برای آموزش هنرهای سنتی و میراثی مورد استفاده قرار گرفته است. این خانه در تاریخ ۱۶/۱/۱۳۷۷ به شماره ۱۹۸۵ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

قلعه حاج وکیل

اين بنا مربوط به دوران قاجاريه است . باني اين بنا در اصل يک شرکت تجاري انگليسي سويسي الاصل به نام (زيگلر) بود که پس از انحلال ،قسمتي از آن توسط يکي از متمولين شهر اراک به نام (حاج محمد حسين ميثمي وکيل) مشهور به (حاج وکيل) خريداري شد و از آن پس به نام قلعه حاج وکيل شهرت يافت .با توجه به اين که اراک يکي از مراکز مهم فرش ايراني بوده است ،بسياري از کمپاني هاي خارجي امتياز تجارت فرش خود را در زمان ناصرالدين شاه به دست آورند. اين کمپاني ها که تعداد آن ها به بيش از چهارده کمپاني مي رسيد ، به منظور در انحصار داشتن همه مراحل توليد، اقدام به احداث مجموعه وسيعي در سمت شرق شهر اراک نمودند که در آن زمان خارج از شهر قرار داشت . اين مجموعه شامل کارگاه هاي توليد فرش ، رنگرزي و محل هاي مسکوني آنان بود . اين بنا با نظارت انگليسي ها ساخته شد. پس از انحلال شرکت ها و کنسولگري آن ها قسمتي از مجموعه فوق توسط حاج وکيل خريداري شد .

ساختمان فعلي بخش کوچکي از کل مجموعه اوليه است که در ساختمان هاي مسکوني جديد محصور شده است . اين بنا شامل  حياط ،ايوان ، شبستان ، قسمت همکف و بالا خانه است و مساحتي حدود نهصد متر مربع را شامل مي شود و در محوطه اي به مساحت سه هزار و هشتصد متر مربع قرار دارد . اين بنا در بخش شمالي برون گرا و در بخش جنوبي داراي يک بخش نيمه درون گرا (يک حياط مرکزي) است . بخش برون گراي شمالي شامل يک ايوان سرتاسري است که از ستون هاي آجري متعددي تشکيل شده است و سر ستون هاي آن داراي تزيينات ساده و زيبايي است . از زيرزمين اين بنا به عنوان انبار استفاده مي شده و در بالاي طبقه همکف کلاه فرنگي بسيار زيبايي ديده مي شود. بخش هايي از پوشش بيروني اين بنا به وسيله کاشي هاي نره لعاب دار تزيين شده است. داخل بنا تزيينات خاصي وجود ندارد . پنجره هاي قلعه نيز توسط شبکه هاي چوبي محافظت مي شود. اين بنا که امروزه در خيابان شهيد چمران ( نيسانيان) اراک قرار دارد.

ارگ حکومتي اراک

مجموعه ارگ تاريخي و حکومتي شهر اراک که امروزه جز منزل سپهدار(که آن هم درحال باسازي است) چيزي از آن باقي نمانده است ، از بناهاي عصر قاجاريه است و در خيابان ادبجو ،روبه روي خيابان شهيد کلاهدوز و انتهاي کوچه شهيد رنجبر قرار دارد . اين مجموعه به مباشرت يوسف خان گرجي (سپهدار اعظم) هم زمان با احداث نخستين پايه ها و نشانه هاي شهر اراک در زمان فتحعليشاه قاجار بنا شد .

هسته و چهارچوب ساختاري اوليه شهر قديم اراک (سلطان آباد ) از چهار بخش اصلي تشکيل مي شده است :

-  بازار در مرکز شهر .

-  محله مسکوني حصار واقع در غرب بازار .

- محله مسکوني قلعه واقع در شرق بازار.

- عمارت هاي ديواني شامل برج شيشه ،منزل سپهدار اعظم ،عمارت نظميه و ….

نقشه سلطان آباد (اراک قديم) که آخرين نمونه شهر سازي ايراني ،اسلامي است ،به صورت چهار گوش شکل گرفته و در ناحيه شمال غربي آن مقر حکومتي (مجموعه ارگ حکومتي) قرار داشته است . مقر حکومتي توسط ديواري از بدنه شهر جدا مي شد و در اصل در خارج از متن اصلي شهر سلطان آباد قرار داشت . مقر حکومتي يا ارگ حکومتي به عنوان مرکز حکومت و محل سکونت حاکم و ديوانيان و برخي نهادهاي حکومتي بود .

از مجموعه عظيم ارگ تا سال ۱۳۴۰ شمسي تنها عمارت نظميه ، خانه سپهدار و برج شيشه باقي بوده است. اين مجموعه به سبب اهميت تاريخي، فرهنگي توسط سازمان حفاظت از آثار باستاني در سال ۱۳۵۴ شمسي در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد. متاسفانه بر خلاف قانون در سال ۱۳۶۱ شمسي،اين اثر ارزشمند تقريبا به طور کلي تخريبشد و جز پايه ها و قسمتي از زير زمين منزل سپهدار چيزي از اين مجموعه باقي نمانده است .

برج شيشه

بناي برج شيشه که يکي از سازه هاي معروف اين مجموعه بود ، بنايي دوازده ترکي متشکل از سه طبقه مجزا است. دو طبقه بالا داراي تزئينات آجري و کاربندي هاي کاشي بوده است . قطر بزرگ اين برج که در کف بيضي شکل است،دوازده و قطر کوچک آن هشت متر است . اين برج به دليل تزئينات کاشي کاري معلقي با طرح هاي زيباي لوزي شکل که در طوق آن به کار رفته بود، از فاصله دور براثر تابش نور آفتاب درخشندگي و تلالو خاصي داشت و از اين رو به برج شيشه معروف شد .

منزل سپهدار اراک 

 در جوار اين برج يک ساختمان دو اشکويه يا زير زمين قرار دارد که به منزل سپهدار معروف است . عمده تزئينات به کار رفته در اين بنا کاشي هاي معلقي در نماي شرقي و جنوبي آن است . زير زمين بنا که در حقيقت حوضخانه نيز محسوب مي شود ، داراي تزئينات بسيار زيباي رسم بندي است که از چهار ستون شروع مي شود و ادامه آن در وسط شمسه بزرگي را شکل مي دهد. اين شمسه با طرح هاي گل و بوته و کاشي تزيين شده و در نوع خود کم نظير است. با پايان يافتن مرحله آجر کاري اين منزل ، مرحله آرايه بندي و نصب تزئينات آن در حال اجرا است .

مرقد شاهزاده محمد عابد

این امامزاده یکی از بناهای مذهبی و مهم منطقه است که در۱۲کیلومتری شمال شهراراک و در مجاورت روستای مشهد میقان واقع شده است این امامزاده،مرقد شاهزاده محمدعابد فرزند امام موسی کاظم و از بناهای دوره صفویه است.